CPI là gì? Có ý nghĩa gì đối với nền kinh tế?

3 years ago

Anna Hạnh

11 minutes

Chỉ số giá tiêu dùng CPI được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu, đánh giá và hoạch định chính sách kinh tế. Vậy CPI là gì? Có ý nghĩa gì và cách tính như thế nào? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

CPI là gì?

CPI là chỉ số giá tiêu dùng (Consumer Price Index) tính theo tỷ lệ phần trăm. Chỉ số này thể hiện sự thay đổi tương đối trung bình giá hàng hóa và dịch vụ của hộ gia đình trong một khoảng thời gian nhất định. Nói cách khác, chỉ số giá tiêu dùng là bình quân gia quyền mức giá của một giả hàng hóa đại diện theo thời gian.

Table of Contents

Chỉ số này được cập nhật hàng tháng, tính theo giá cả giỏ hàng hóa đại diện. Đây là những hàng hóa và dịch vụ phổ biến, được sử dụng hàng ngày. Các nhà kinh tế, nhà hoạch định chính sách, nhà đầu tư thường sử dụng CPI để đưa ra những quyết sách quan trọng.

Tại Việt Nam, chỉ số chỉ số này bắt đầu được tính toán và sử dụng từ năm 1998. Có 11 giỏ hàng hóa đại diện, số lượng hàng hóa trong mỗi giỏ thay đổi theo từng giai đoạn. Hiện tại trong giai đoạn 2020 – 2025, số lượng hàng hóa mỗi giỏ quy định là 752.

Chỉ số CPI có ý nghĩa gì?

Chỉ số CPI có những ý nghĩa quan trọng như sau:

Thể hiện mức độ biến động giá bán lẻ hàng hóa

Chỉ số giá tiêu dùng được sử dụng để theo dõi biến động giá các loại hàng hóa, dịch vụ thiết yếu. Dựa vào đó theo dõi được sự thay đổi của chi phí sinh hoạt hộ gia đình theo thời gian.

Ví dụ: CPI hàng ăn và dịch vụ ăn uống tháng 5/2023 của Việt Nam tăng 0,24% so với tháng 4. Nghĩa là mức giá trung bình cho hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng 0,24% so với tháng trước. Chi tiêu của người dân trong khoản này cũng tăng trung bình 0,24%.

Đo lường lạm phát

Lạm phát liên quan trực tiếp tới sự gia tăng giá cả hàng hóa dịch vụ. chỉ số giá tiêu dùng lại là chỉ số đo lường sự thay đổi mức giá này. Do đó, CPI là công cụ phổ biến nhất để đo lường và nhận biết lạm phát. Dựa vào CPI, lạm phát được phát hiện và ngăn chặn kịp thời, tránh dẫn tới suy thoái và khủng hoảng kinh tế.

Ví dụ: Năm 1946, giá cả hàng hóa tại Hungary trong 1 ngày đã tăng 350%, tức CPI tăng 350%. Hungary đã rơi vào siêu lạm phát, đồng tiền có giá trị thấp nhất trên thị trường, dẫn tới bùng nổ khủng hoảng kinh tế tại nước này.

Ngoài ra, CPI cũng được sử dụng để tính tỷ lệ lạm phát bằng công thức sau:

Tỷ lệ lạm phát = ((CPI kỳ hiện tại – CPI kỳ trước) x 100)/CPI kỳ trước.

Ví dụ: Tính tỷ lệ lạm phát năm 2020 dựa vào CPI như sau:

Tỷ lệ lạm phát = ((CPI 2020 – CPI 2019) x 100)/CPI 2019.

Theo dõi và điều chỉnh chính sách kinh tế

Dựa vào CPI, Chính phủ nắm được tình hình kinh tế, từ đó đưa ra các biện pháp đối phó kịp thời. Cũng dựa vào CPI, Chính phủ theo dõi hiệu quả các biện pháp kinh tế để điều chỉnh đạt hiệu quả cao nhất.

Điều chỉnh thành phần kinh tế

Dựa vào chỉ số CPI, nhà nước có thể điều chỉnh thành phần kinh tế dựa vào công cụ giá cả. Giá các mặt hàng hóa dịch vụ được điều chỉnh phù hợp nhằm ổn định giá cả và kiềm chế lạm phát.

Ví dụ: Một số biện pháp tác động vào giá hàng hóa dịch vụ được áp dụng tại Việt Nam như:

Bình ổn giá một số mặt hàng lương thực thực phẩm

Điều chỉnh giảm giá xăng dầu khi tăng cao

Bình ổn giá khẩu trang và các vật tư y tế trong thời gian dịch bệnh Covid-19.

Điều chỉnh mức lương và chế độ an sinh xã hội

Chỉ số CPI còn là công cụ quan trọng trong việc nghiên cứu điều chỉnh mức lương và các chế độ an sinh xã hội. Dựa vào chỉ số này, các cấp lãnh đạo nắm bắt được sự biến động của chi phí sinh hoạt trung bình. Từ đó, họ sẽ xem xét và đưa ra đề xuất tăng mức lương phù hợp, đảm bảo chất lượng cuộc sống của người dân.

Ví dụ: Chính phủ đã ban hành Nghị định 24/2023/NĐ-CP, chính thức tăng lương cơ sở lên 1,8 triệu từ ngày 01/7/2023. Mức lương cơ sở trước đó là 1,49 triệu đồng/tháng. Nguyên nhân một phần là do tình hình dịch bệnh và lạm phát gia tăng, chi phí sinh hoạt tăng, đời sống người dân khó khăn.

Tính GDP thực tế

CPI còn được sử dụng để tính GDP thực tế, đây là số liệu GDP điều chỉnh theo lạm phát, đo lường sự tăng trưởng sát với thực tế hơn. Công thức tính như sau:

GDP thực tế = (GDP danh nghĩa/CPI) x 100.

Hạn chế của chỉ số CPI

CPI cũng tồn tại những hạn chế nhất định. Bạn cần nắm rõ để đánh giá đúng tình hình thực tế. Cụ thể:

CPI không đủ tính đại diện: Thói quen sinh hoạt, tiêu dùng của mỗi khu vực, vùng miền, thời điểm khác nhau sẽ khác nhau. Do đó, CPI là chỉ số trung bình chung của tất cả những yếu tố, nó không đủ tính tại diện.
Không thể hiện chính xác chi phí sinh hoạt của cá nhân: Vì CPI chỉ là con số thể hiện chi phí do cá nhân tự bỏ ra, không loại trừ các khoản phí không phải thanh toán (người khác mua cho, trợ cấp…). Do vậy, nó không đánh giá chính xác chi phí sinh hoạt của một người.
Không phản ánh sự xuất hiện của các mặt hàng mới: Giỏ hàng hóa đại diện thường cố định trong vài năm, nó sẽ loại trừ tác động của mặt hàng mới xuất hiện trong khoảng thời gian này.
Không phản ánh sự thay đổi chất lượng hàng hóa: CPI chỉ đo lường sự thay đổi số lượng và mức giá, không đo lường chất lượng hàng hóa.

Ví dụ: Một công ty quyết định nâng cao chất lượng sản phẩm A, đồng thời tăng giá tương ứng. Thực tế, đây là điều đương nhiên, chất lượng tăng thì giá tăng, không phải sự tăng giá bất thường. Tuy nhiên, CPI vẫn ghi nhận đây là tăng giá, đó chính là một trong những hạn chế của chỉ số này.

Cách tính chỉ số CPI

Việc thực hiện tính CPI theo 4 bước sau:

Bước 1 – Lựa chọn giỏ hàng hóa đại diện: Đây là những loại hàng hóa cơ bản, thiết yếu mà mọi người thường mua.

Ví dụ: Xăng dầu, thuê nhà, lương thực, thực phẩm, hàng may mặc, dịch vụ ăn uống, đồ dùng gia đình, giao thông, giáo dục…

Bước 2 – Xác định giá cả: Thực hiện tổng hợp và thống kê giá của tất cả hàng hóa trong giỏ hàng hóa đại diện.

Bước 3 – Tính chi phí: Tỉnh tổng các mức giá các loại hàng hóa đã mua được ở bước 2.

Bước 4 – Tính CPI theo công thức:

CPIt = (100 x Chi phí mua giỏ hàng hóa thời kỳ t)/Chi phí mua giỏ hàng hóa kỳ cơ sở

Lưu ý: Kỳ cơ sở được thay đổi định kỳ 5 năm, 7 năm… tùy từng quốc gia. Ví dụ, giai đoạn 2020 – 2025 thì thời kỳ cơ sở là 2020.

Trên đây là những thông tin cơ bản về chỉ số giá tiêu dùng CPI. Đây là chỉ số kinh tế quan trọng, là thước đo tỷ lệ lạm phát, là cơ sở điều chỉnh các thành phần kinh tế, mức lương và an sinh xã hội. Hy vọng qua bài viết này, bạn hiểu rõ về CPI. Từ đó liên hệ chỉ số này với những chỉ số kinh tế khác và đưa ra nhận định chính xác về tình hình kinh tế đang diễn ra.